ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ

Συμβαίνει στο σχολείο κατά κύριο λόγο, καθώς εκεί συναθροίζεται μεγάλος αριθμός παιδιών για πολλές ώρες σε τακτική βάση, μπορεί όμως να παρουσιαστεί και σε άλλα πλαίσια αλληλεπίδρασης παιδιών, όπως η γειτονιά, η κατασκήνωση, ο αθλητικός σύλλογος κλπ. Κατά δεύτερον ο εκφοβισμός είναι μια από τις τακτικές (και συνέπειες) του «bullying», δηλαδή η πρόκληση κατάστασης διαρκούς τρομοκρατίας στο θύμα. Ένας ακριβέστερος ορισμός του «bullying» είναι η κακοποίηση  μεταξύ των συνομηλίκων, με όλες τις μορφές που έχει και η κακοποίηση των ενηλίκων, καθώς και άλλες, ιδιαίτερες για την ηλικία των εμπλεκομένων. Έτσι ο σχολικός εκφοβισμός είναι η χρήση βίας (σωματικής, λεκτικής, συναισθηματικής, σεξουαλικής, ηλεκτρονικής) που ασκείται επανειλημμένα από ένα ή περισσότερα παιδιά προς ένα άλλο με σκοπό  να προκαλέσει πόνο και αναστάτωση. Παρότι ο σχολικός εκφοβισμός κάποτε θεωρείτο μέρος της «πλάκας» μεταξύ των παιδιών και τρόπος «σκληραγώγησης, για να βγουν στην κοινωνία», τώρα ξέρουμε ότι πρόκειται για αντικοινωνική συμπεριφορά, που τραυματίζει εκατομμύρια παιδιά σε όλο τον κόσμο κι εμποδίζει την ομαλή σχολική ζωή.

Ο σχολικός εκφοβισμός εκδηλώνεται με διάφορες μορφές, όπως σωματική βία (σπρωξίματα, γροθιές κλπ), συναισθηματική βία (απειλές, εκβιασμός κλπ.), λεκτική βία (κοροϊδία, σαρκασμός, ειρωνεία κλπ.), σεξουαλική βία (ανεπιθύμητο άγγιγμα, προσβλητικά μηνύματα κλπ.), ηλεκτρονική βία (χρήση internet, e-mail, chat room, κινητών με κλήσεις και sms με προσβλητικό περιεχόμενο κλπ.). Τέλος ο θάνατος λόγω εκφοβισμού (bullycide) μπορεί να γίνει σκόπιμα ή να προέλθει ως συνέπεια  του τραυματισμού του παιδιού-θύματος ακόμη κι αν δεν ήταν στις προθέσεις των δραστών.

Πολύ συχνά οι μαθητές αποσιωπούν αυτό που τους συμβαίνει, δεν θέλουν να εμπλέξουν τους ενήλικες από φόβο ή ντροπή και υποφέρουν σιωπηρά. Οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί αλλά και οι φίλοι των παιδιών μπορούν να υποψιαστούν ότι το παιδί θυματοποιείται  στο σχολείο παρατηρώντας τα ακόλουθα συμπτώματα:

• Το παιδί επιστρέφει σπίτι πεινασμένο, με σκισμένα ρούχα, του λείπουν πράγματα, χάνει συνέχεια το κολατσιό του ή τα χρήματά του.
• Έχει ανεξήγητες μελανιές –χτυπήματα και δίνει απίθανες εξηγήσεις για αυτά.
• Γίνεται ανεξήγητα επιθετικό στο σπίτι, φοβάται να χρησιμοποιήσει το κινητό, φοβάται να περπατήσει μόνο  στο σχολείο και εκλιπαρεί να το πάνε με το αυτοκίνητο.
• Δεν θέλει να χρησιμοποιήσει το λεωφορείο και αλλάζει διαδρομή πηγαίνοντας προς το σχολείο.
• Δεν θέλει να πηγαίνει στο σχολείο, κάνει απουσίες-κοπάνες.
• Δείχνει ανήσυχο και χάνει την αυτοπεποίθησή του.
• Αρχίζει να τραυλίζει, δεν τρώει έχει εφιάλτες , απειλεί με αυτοκτονία.
• Πέφτει η σχολική του επίδοση.

Η παρουσία του σχολικού εκφοβισμού παρεμποδίζει τη μάθηση και την πρόοδο όλων των μαθητών, είτε εμπλέκονται άμεσα είτε ως παρατηρητές. Μακροπρόθεσμα οι συνέπειες είναι βαριές.Τα παιδιά θύματα επηρεάζονται με μείωση της αυτοεκτίμησής τους, δυσκολία στη σύναψη φιλικών σχέσεων, πτώση της σχολικής επίδοσης, θυμό, πικρία και εκδικητικότατα για τους εκφοβιστές, αυτοκτονικές σκέψεις, εγκατάλειψη σχολείου, μετατραυματικό σύνδρομο. Πολλοί  ενήλικες παραδέχονται ότι ο σχολικός εκφοβισμός τους σημάδεψε για μια ζωή. Το παιδί –θύτης, αν αφεθεί να συνεχίσει την εκφοβιστική του συμπεριφορά ανεξέλεγκτα, έχει μεγάλες πιθανότητες να εξελιχθεί σε ενήλικα-εκφοβιστή και επίσης έχει πάνω από 4 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες από ότ,ι τα υπόλοιπα παιδιά να εμπλακεί με τον  νόμο.

Έρευνες στις ΗΠΑ έχουν επανειλημμένα αποδείξει ότι προγράμματα πρόληψης  σε σχολικό επίπεδο μπορούν να μειώσουν την εμφάνιση του εκφοβισμού, ακόμη και κατά 50%. Παραδείγματα τέτοιων προγραμμάτων είναι τα εξής:

• Πρώιμη παρέμβαση. Εκπαίδευση όλων των μαθητών σε κοινωνικές δεξιότητες  και συνεργασία στην ομάδα από τις τάξεις του Νηπιαγωγείου και Δημοτικού, καθώς και παροχή συμβουλευτικής σε μαθητές που παρουσιάζουν συμπεριφορά θύτη ή θύματος. Οι  μαθητές μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα διαφορετικά είδη βίας και να αντιμετωπίζουν συγκρούσεις χωρίς να καταφεύγουν στη βία. Στην πρόληψη της βίας στοχεύει επίσης και η ανάπτυξη κριτικού πνεύματος  τηλεθέασης, ενώ η προβολή της βίας μέσα από την τηλεόραση συζητείται.
• Εκπαίδευση γονέων μέσα  από ομαδικές συναντήσεις, για την αναγνώριση  και κατάλληλη διαχείριση εκφοβιστικής συμπεριφοράς στα παιδιά τους και για την υποστήριξη των  παιδιών-θυμάτων. Μαθαίνουν επίσης για τις συνέπειες  της ενδο-οικογενειακής βίας και της σωματικής τιμωρίας.
• Εκπαίδευση εκπαιδευτικών για την αναγνώριση και αποτελεσματική ανταπόκριση στο φαινόμενο του εκφοβισμού. Όλα τα μέλη του προσωπικού του σχολείου  θα πρέπει να αναγνωρίζουν τα προειδοποιητικά σημάδια έκρηξης βίας και να έχουν  την ικανότητα επέμβασης στην κλιμάκωση «διαφωνία, θυμός, επιθετικότητα, βία εκδίκηση». Θα  πρέπει  να γνωρίζουν τα συμπτώματα της θυματοποίησης, πώς να προσεγγίζουν  το θύμα κα πώς να πραγματοποιήσουν επαφή με τους γονείς.
• Αλλαγή νοοτροπίας. Προγράμματα  που απευθύνονται σε ολόκληρη την κοινότητα και ιδιαίτερα προς τους εκπαιδευτικούς με στόχο να μην αγνοούν τον εκφοβισμό και να απορρίψουν στάσεις, όπως «τα παιδιά είναι παιδιά», «τα παιδικά πειράγματα δεν βλάπτουν « κλπ.
• Κώδικας συμπεριφοράς με ξεκάθαρους και κατανοητούς από όλους τους μαθητές κανόνες συμπεριφοράς και μεθόδους πειθαρχίας.

Ο ρόλος του Κοινωνικού Λειτουργού είναι πολύ σημαντικός καθώς-μεταξύ άλλων –μπορεί να παρέμβει για να διερευνηθούν τα αίτια του εκφοβισμού, το αν ο θύτης ή το θύμα υποφέρουν από άλλα προβλήματα, όπως κατάθλιψη, άγχος ή κακοποίηση στο σπίτι, το αν υπάρχει ανάγκη παροχής συμβουλευτικής σε θύτη και θύμα. Πολλές φορές επίσης συνιστάται συμβουλευτική γονέων, καθώς η προσέγγιση των γονέων στην πειθαρχία, την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση με τα παιδιά τους επηρεάζει σημαντικά την εμφάνιση συμπεριφοράς θύματος ή θύτη στο παιδί.

Λαμπρινή Γαβρίδου
Κοινωνική Λειτουργός