Δανείζομαι και αναδημοσιεύω ένα πολύ ωραίο άρθρο του Αλεξάνδρου-Σταματίου Αντωνίου 

Επίκουρος Καθηγητής | Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΕΚΠΑ

ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΙ, ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΟΙΚΕΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΕ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Τα θέματα του εκφοβισμού, της παρενόχλησης ή της όποιας μορφής τρομοκράτησης/βίας στο εργασιακό περιβάλλον, αν και φαινόμενα που προϋπήρχαν, κατά τα τελευταία έτη έχουν λάβει ανησυχητικές διαστάσεις στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα. Ο εντοπισμός τους συχνά αποδεικνύεται δυσχερής και το πραγματικό τους μέγεθος παραμένει ακόμη εν πολλοίς άγνωστο. Διεθνώς, οι όροι bullying, mobbing και moral harassment στο χώρο εργασίας αναφέρονται στην με όποιο τρόπο (πράξεις, λόγια κ.ά.) σκόπιμη και επαναλαμβανόμενη ψυχoσυναισθηματική και ενίοτε σωματική κακοποίηση των εργαζόμενων.

Συγκεκριμένα, η εργασιακή βία και το work bullying αφορούν ένα ευρύ φάσμα εμπρόθετων και κακόβουλων ενοχλήσεων και εκδηλώσεων επιθετικότητας και εκφοβισμού, οι οποίες σχετίζονται με: προκλητικά μεροληπτική αντιμετώπιση, ταπεινωτικές/υποτιμητικές συμπεριφορές, ανήθικες παρασκηνιακές μεθοδεύσεις, οργανωμένη συκοφαντία, δοκιμασίες/«καψόνια», υβριστική φρασεολογία, μη-ρεαλιστικές πιεστικές χρονικές προθεσμίες, κλιμακούμενους προσβλητικούς χαρακτηρισμούς, πάσης φύσεως εξαναγκασμούς και καταναγκασμούς και ανοικτές ή συγκεκαλυμμένες απειλές εντός των πλαισίων πάντα του εργασιακού περιβάλλοντος. Το δε moral harassment (ηθική παρενόχληση) αναφέρεται σε μη φανερές επιθέσεις και, για τον λόγο αυτό, η ταυτοποίησή του καθίσταται περαιτέρω δυσχερής και μη αποδείξιμη. Σύμφωνα με πολλούς σύγχρονους ερευνητές του φαινομένου, η ηθική παρενόχληση εμπλέκει κατά βάση συναισθήματα και αναφέρεται σε κάθε καταχρηστική συμπεριφορά (π.χ. εκφράσεις και κάθε μορφής ανάρμοστης στάσης), που προσβάλλει με την επανάληψη ή τη συστηματοποίησή της την αξιοπρέπεια ή την ψυχική ευεξία των εργαζόμενων, θέτοντας σε κίνδυνο τη θέση τους ή υποβιβάζοντας το υφιστάμενο εργασιακό κλίμα.

Στη διεθνή έρευνα, ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στα ατομικά χαρακτηριστικά και την ψυχοπαθολογία των ίδιων των ασκούντων εκφοβισμό. Η χρονική διάρκεια και η συχνότητα με την οποία το άτομο υφίσταται τον εκφοβισμό και την ηθική παρενόχληση, ο σκοπός για τον οποίο παρενοχλεί κάποιος και η σχέση εξουσίας μεταξύ θύματος και θύτη συνιστούν βασικά στοιχεία που συμβάλλουν στην κατανόηση του όλου φαινομένου. Ο ανταγωνισμός αποτελεί αναμφισβήτητα παράμετρο που μαζί με τον φθόνο μπορεί να οδηγήσουν στον εκφοβισμό και στην παρενόχληση του θεωρούμενου ως ανταγωνιστή. Επί παραδείγματι, το να μην είναι σε θέση κάποιος εργαζόμενος να παραδεχθεί και να αποδεχθεί ότι κάποιος συνάδελφός του ενδέχεται να είναι καλύτερος από εκείνον, ενίοτε οδηγεί σε μετατροπή του αρνητικού αυτού συναισθήματος σε επιθετική/βίαιη συμπεριφορά εναντίον του. Επίσης, όχι σπάνια, απώτερη ακόμη επιδίωξη του εκφοβίζοντος αποτελεί και ο εξαναγκασμός προς παραίτηση του στόχου-θύματος, μη αντέχοντας εκείνο μια περαιτέρω βασανιστική και απολύτως ψυχοφθόρα εργασιακή πραγματικότητα.

Σημαντική παράμετρος είναι οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ εκφοβίζοντος-εκφοβιζόμενου, καθώς το θύμα συνήθως κατέχει χαμηλότερη ιεραρχικά θέση. Τα περιστατικά εκφοβισμού και βίας από ιεραρχικά ανώτερους χαρακτηρίζονται ως τα πλέον σοβαρά, δεδομένου ότι το θύμα είναι αδύναμο να αντιδράσει κατά της κατάχρησης εξουσίας από τον θύτη, όπως επίσης και της συστηματικής προσπάθειάς του να απομονώσει το στόχο-συνάδελφό του από πιθανούς υποστηρικτές εντός του εργασιακού χώρου και μεθοδικά να του αποστερήσει κάθε διευκολυντικό μέσο για την απρόσκοπτη και αποτελεσματική άσκηση του εργασιακού του ρόλου.

Οι επιπτώσεις του εκφοβισμού στους εργαζόμενους συνδέονται κυρίως με την ένταση και τη διάρκειά του και η στρεσογόνος κατάσταση που βιώνουν τους προκαλεί λειτουργικές διαταραχές, όπως αϋπνία, χρόνια κόπωση, ημικρανίες και μυοσκελετικά προβλήματα. Συνήθεις είναι επίσης και οι ψυχοσωματικές διαταραχές με εκδηλώσεις γαστρεντερικών προβλημάτων, δερματικών παθήσεων, υπερέντασης και απώλειας ελέγχου βάρους. Εν γένει, η έντονη δυσφορία, που βιώνει ο εκφοβιζόμενος, επιδρά στην ψυχοσωματική του ισορροπία και στη συνολική του ευεξία με υψηλή πιθανότητα σοβαρών παθολογικών περιπλοκών.

Στις σοβαρότερες ακόμη συνέπειες της εμπειρίας των εκφοβιστικών και επιθετικών ενεργειών συγκαταλέγονται το μετα-τραυματικό στρες (Post-Traumatic Stress Disorder/PTSD), η κατάθλιψη, η αναβίωση άλλων τραυματικών γεγονότων του παρελθόντος, καθώς και τα μειωμένα επίπεδα συγκέντρωσης. Σύμφωνα με πολλές έρευνες, έχει παρατηρηθεί ότι υψηλά ποσοστά θυμάτων εργασιακού εκφοβισμού εκδήλωσαν αυτοκτονικό ιδεασμό, ως αντιλαμβανόμενη έσχατη λύση στο πρόβλημά τους. Οι συνέπειες του εκφοβισμού και της ηθικής παρενόχλησης δεν περιορίζονται αποκλειστικά στο θύμα, αλλά εκτείνονται και προς το υφιστάμενο εργασιακό πλαίσιο ευρύτερα, όπου κανονικά εντός του οποίου θα πρέπει να λαμβάνει χώρα και η αντιμετώπιση των νοσηρών αυτών φαινομένων.

Έχει φανεί ότι οι αντιδεοντολογικές και παράνομες εν τέλει αυτές ενέργειες «ενδημούν» σε ποικίλους εργασιακούς χώρους, ανεξαρτήτως μορφωτικού και κοινωνικο-οικονομικού επιπέδου και ιδιαιτέρως σε ορισμένους εξ αυτών, όπου δύσκολα θα ανέμενε κανείς να τις παρατηρήσει εκεί. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι και στη χώρα μας κατά τα τελευταία έτη έχει ενισχυθεί σε σημαντικό βαθμό η νομική σκευή έναντι τέτοιου χαρακτήρα αντικοινωνικών και ενίοτε ψυχοπαθολογικών εργασιακών συμπεριφορών.

Από την πλευρά δε της ηγεσίας του εκάστοτε εργασιακού περιβάλλοντος επιβάλλεται η υιοθέτηση συγκεκριμένης πολιτικής, με στόχο τόσο στην πρόληψη, όσο και στην πολύπλευρη υποστήριξη των θυμάτων των εκφοβιστικών επιθέσεων. Εν κατακλείδι, όλες οι προαναφερόμενες εργασιακές συμπεριφορές θα πρέπει να μελετώνται ως η αλληλεπίδραση σειράς επιμέρους παραγόντων με εμφανείς συνέπειες για τα ίδια τα θύματα, το εργασιακό τους περιβάλλον αλλά και τον οικογενειακό και κοινωνικό τους περίγυρο.

Κάποτε έρχεται η στιγμή που πρέπει να κάνουμε δραστικές αλλαγές στη ζωή μας για να πετύχουμε τη μεταμόρφωση του εαυτού μας σε κάτι ανώτερο και αυτό απαιτεί θάρρος, διαφάνεια και ειλικρίνεια. Πρέπει να αφήσουμε πίσω ό,τι δεν κάνει καλό πλέον στη ψυχή μας και να αναδείξουμε τον πραγματικό μας εαυτό. Αν πράγματι σέβεστε και αγαπάτε τον εαυτό σας τότε θα πρέπει να  σταματήσετε να προσπαθείτε να ευχαριστείτε όλους τους άλλους. Πρέπει απλά να κάνετε αυτό που κάνει εσάς ευτυχισμένους και να εμπιστεύεστε το ένστικτο σας. Κάθε άνθρωπος που σέβεται τον εαυτό του τιμά πάνω από όλα τα δικά του θέλω και όχι των άλλων. Σταματήστε να  έχετε αρνητική γνώμη για τον εαυτό σας.Αν θέλετε η ζωή σας να είναι πιο θετική και φωτεινή, τότε πρέπει και οι σκέψεις σας να συμφωνούν με αυτό που θέλετε να μοιάζει ο κόσμος σας. Αν έχετε αρνητική γνώμη για τον εαυτό σας ο κόσμος σας θα μοιάζει μουντός και καταθλιπτικός.  Αν όμως έχετε μία πιο θετική σχέση με τον εαυτό σας θα δείτε αμέτρητες ευκαιρίες και την ευτυχία όπου και να κοιτάξετε. Οι άνθρωποι με αυτοσεβασμό αγαπάνε τον εαυτό τους και γεμίζουν τη ζωή τους με θετικές σκέψεις, σχέσεις, επαγγέλματα και στόχους.Μη μένετε στάσιμοι .Αν κοιτάξετε γύρω σας ίσως ο κόσμος να φανεί σαν ένα τρομερά τρομακτικό μέρος και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο πολλοί άνθρωποι προτιμούν να μείνουν κλεισμένοι στην φυλακή της ασφάλειας τους για να αποφύγουν οτιδήποτε θα μπορούσε να τους ταράξει αυτή την ασφάλεια. Παρόλα αυτά δεν είναι δυνατόν να εξελιχτείτε αν δεν δοκιμάσετε καινούρια πράγματα. Οι άνθρωποι που σέβονται τον εαυτό τους αγαπούν τις προκλήσεις που δοκιμάζουν τα όρια τους ,με στόχο να εξελιχθούν σαν άτομα. Μη προσπαθείτε να χωρέσετε σε κοινωνικές φόρμες Δεν θα μπορέσετε να αναπτυχθείτε και να αποκτήσετε γνώσεις αν ενδιαφέρεστε μόνο να ακολουθήσετε το κοπάδι. Για να ευδοκιμήσετε στη ζωή ,θα πρέπει να χαράξετε το δικό σας μονοπάτι και να μάθετε να εμπιστεύεστε το δικό σας ένστικτο και όχι τις φθαρμένες γνώμες των άλλων. Μάθετε να νιώθετε καλά με τον εαυτό σας και να εμπιστεύεστε πραγματικά την διαίσθηση σας και τότε θα δείτε έναν διαφορετικό κόσμο να ανοίγεται μπροστά σας.Αν μπορείτε ,αλλάξτε δουλειά .Μη μένετε σε μια  ψυχοφθόρα δουλειά Δυστυχώς πολλοί άνθρωποι δουλεύουν σε δουλειές που μισούν μόνο και μόνο για να πληρώνουν τους λογαριασμούς τους. Μπορείτε να αφήσετε τη δουλειά που σας στραγγίζει ψυχολογικά και να ψάξετε για αυτήν που πραγματικά θα σας αρέσει. Φυσικά δεν σας συμβουλεύουμε να μείνετε άνεργοι αλλά σας ενθαρρύνουμε να ψάξετε για κάτι που θεωρείτε ότι σας ταιριάζει καλύτερα ενόσω εργάζεστε.Ποτέ δεν πρέπει να  παραμελείτε την υγεία σας Το να νιώθετε καλά αρχίζει και τελειώνει με εσάς : κανένας άλλος δεν μπορεί να αναλάβει την προστασία της υγείας σας εκτός από εσάς τους ίδιους. Αν δεν νιώθετε καλά ψυχικά, σωματικά ή συναισθηματικά εντοπίστε ποιες αλλαγές πρέπει να κάνετε στη ζωή σας. Οι αλλαγές δεν πραγματοποιούνται σε μία νύχτα αλλά συμβαίνουν σταδιακά με το πέρασμα του χρόνου κάνοντας σταθερά βήματα. Κάθε άνθρωπος που σέβεται τον εαυτό του μεριμνά για την καλή του υγεία και τη βάζει πρώτη από όλα γιατί γνωρίζει πως χωρίς αυτήν δεν μπορεί να απολαύσει τη ζωή στο έπακρο ούτε να βγάλει τον καλύτερο του εαυτό προς τα έξω. Δώστε τέλος στην σύναψη  καταπιεστικών  σχέσεων Αν έχετε φίλους ή σύντροφο που προσπαθούν να επιβληθούν σε κάθε πτυχή της ζωή σας τότε αυτό πρέπει αναμφίβολα να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου. Δεν θα πρέπει ποτέ να ανέχεστε κάποιον που θέλει να χειραγωγήσει και να ελέγχει τη σχέση σας. Οι τοξικές σχέσεις μπορούν να συμβούν σε οποιαδήποτε μορφή σχέσης, φιλική-ερωτική, και κάνουν πολύ κακό στην υγεία σας. Αξίζετε φιλίες και ερωτικούς δεσμούς που θα προάγουν την ευδαιμονία στη ζωή σας και θα σας βοηθούν να αναπτύσσεστε και να μαθαίνετε. Για να το θέσουμε απλά : αν κάποιος στη ζωή σας σας στεναχωρεί περισσότερο απ ότι σας κάνει χαρούμενους τότε θα πρέπει να τον αφήσετε πίσω όσο δύσκολο και είναι,όσο δύσκολο και ακατόρθωτο κι αν φαίνεται. Οι άνθρωποι που σέβονται τον εαυτό τους δεν θα αφήσουν κανέναν εκτός από τους ίδιους να ελέγξει την ζωή τους. Μη τεμπελιάζετε Στην εποχή της τεχνολογίας πολλοί από εμάς έχουμε επιτρέψει στα κινητά, τα tablets  και τους υπολογιστές να μας διασκεδάζουν τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Έχουμε χάσει κάθε κίνητρο γιατί μοιάζει πιο εύκολο να καθόμαστε πάνω από μία οθόνη από το να βγούμε έξω στον κόσμο και να κάνουμε πράγματα. Πρέπει : συνεχίζουμε  να εργαζόμαστε  σκληρά για να επιτύχουμε  τους στόχους μας  και να ξέρουμε  πότε πρέπει να έχουμε αυτοέλεγχο και πειθαρχία για το δικό μας πάντα  όφελος. Επιλέξτε την ευτυχία .Πάρα πολλοί άνθρωποι αρκούνται σε πολύ λιγότερα από αυτά που πραγματικά αξίζουν γιατί πολύ απλά δεν γνωρίζουν την αξία τους ή έχουν βολευτεί στη τωρινή τους κατάσταση και φοβούνται να κάνουν αλλαγές στη ζωή τους.  Οι άνθρωποι που σέβονται και αγαπάνε τον εαυτό τους θα κάνουν τα πάντα για να διαλέξουν αυτό που θα τους κάνει τους πιο χαρούμενους, ασχέτως με το τι πρέπει να περάσουν για να το πετύχουν αυτό.  Δεν βάζουν κανένα όριο στη ζωή τους γιατί πιστεύουν πως υπάρχει μαγεία σε αυτή τη ζωή, παρόλα αυτά. Αν δεν κάνετε αυτό που σας κάνει ευτυχισμένους θα το μετανιώσετε στο τέλος της ζωής σας.  Για να ανυψώσετε την ψυχή σας θα πρέπει να αφήσετε πίσω οτιδήποτε δεν την εμπλουτίζει και να επιλέξετε όλα αυτά που την βελτιώνουν. Αυτό ισχύει για ανθρώπους, δουλειές, σχέσεις, το που μένετε, τη διατροφή σας, τη γυμναστική σας ρουτίνα και οτιδήποτε άλλο στη ζωή σας. Έχουμε έρθει σε αυτή τη ζωή να ευδοκιμήσουμε και όχι απλώς να επιβιώσουμε, θυμηθείτε το αυτό την επόμενη φορά που θα βρεθείτε σε μία μη ευχάριστη κατάσταση.

Νὰ ζήσετε τὴ ζωή σας μὲ τρέλλα, νὰ ζήσετε παράλογα, νὰ σκοτώσετε τὴ λογικὴ ποὖνε ὁ φονιὰς τῆς χαρᾶς καὶ τῆς ζωῆς, νὰ τολμήσετε νὰ κάνετε τὰ δύσκολα, τὰ μεγάλα, τὰ σημαντικά, ν᾿ ἀκολουθήσετε τὰ δύσβατα μονοπάτια, ν᾿ ἀφήσετε νὰ θρονιαστεῖ στὴν καρδιά σας γιὰ πάντα ἡ ἄνοιξη καὶ τὸ χαμόγελο στὰ χείλη, ν᾿ ἀγαπήσετε μὲ πάθος καὶ νὰ καεῖτε ἀπ᾿ τὴ φλόγα τῆς ἀγάπης σας, νὰ κάνετε τὸν πόνο, τὴ χαρά, τὴν κάθε σας στιγμὴ τραγούδι, κι᾿ ὅταν ἔρθ᾿ ἡ ὥρα ἡ στερνὴ νὰ πεθάνετε ὄχι ἀπὸ πλῆξι, ἀλλὰ ἀπὸ εἰλικρίνεια ὅπως ὁ φίλος τζίτζικας, ποὺ τόσο ὡραία τὰ ἔλεγε μὰ μεῖς τὰ παίρναμε γιὰ γκρίνια...
.
.

Μαρία Πολυδούρη / Ανεπίδοτη επιστολή (απόσπασμα )

ΠΑΙΔΙΚΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ

Οι συνέπειες της είναι άμεσες, αλλά και μακροπρόθεσμες-συνεχίζουν μέχρι την ενήλικη ζωή. Το πως η κακοποίηση θα επηρεάσει το παιδί εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η ένταση και διάρκεια  της κακοποίησης, την ιδιοσυγκρασία του παιδιού, την ύπαρξη ή όχι υποστηρικτικών ατόμων  στη ζωή του κλπ. Παρότι η συναισθητική κακοποίηση είναι η πιο δύσκολη μορφή ως προς την ανίχνευσή της  και σπάνια χρησιμοποιείται ως ένδειξη για θεραπευτική παρέμβαση, οι επιπτώσεις της στο παιδί μπορεί να είναι περισσότερο οδυνηρές και πιο επίπονες από τη σωματική. Η  συναισθηματική κακοποίηση αποτελεί απευθείας επίθεση στην αξία του παιδιού. Εξάλλου, «η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει».

Τα αρνητικά μηνύματα που δέχεται το παιδί από τους γονείς του, το οδηγούν σε διαστρεβλωμένες απόψεις για τον εαυτό  του και τον κόσμο (πχ. «δεν αξίζω  τίποτα», «όλοι με θεωρούν ηλίθιο από τη φάτσα μου και μόνο», «δεν πρόκειται να τα καταφέρω»). Έτσι, αναμένεται  να έχουν χαμηλή αυτό-εκτίμηση, ενώ άλλα πιθανά συμπτώματα είναι κατάθλιψη, άγχος, διατροφικές διαταραχές, προβλήματα στις διαπροσωπικές τους σχέσεις, απομόνωση, επιθετικότητα και παραβατική συμπεριφορά, χαμηλή ακαδημαϊκή επίδοση, έλλειψη συνεργατικότητας, έλλειψη ενθουσιασμού, υπερβολική εξάρτηση, υπερβολική υποταγή ,συναισθηματική αστάθεια, απαισιοδοξία, διαταραχές στον ύπνο, υπερβολική παθητικότητα/αναστολή, συμπεριφορά ακατάλληλη για την ηλικία του (πχ. βρέχουν το κρεβάτι ή πιπιλάνε το δάχτυλο), κλεπτομανία, έλλειψη εμπιστοσύνης, αυτοκτονικές σκέψεις, μεγάλη ανάγκη για προσέλκυση προσοχής. Τα παιδιά κατηγορούν τον εαυτό τους όταν κακοποιούνται. Η οργή και το μίσος για τον εαυτό τους μπορεί να τα οδηγήσει  στο να αυτοτραυματίζονται, να ξεσπούν στα πιο αδύναμα παιδιά ή να βασανίζουν ζώα.

Σε οικογένειες  όπου κακοποιημένοι γονείς κακοποιούν με τη σειρά τους τα παιδιά τους χρειάζεται συμβουλευτική γονέων και, κατά περίπτωση, οικογενειακή θεραπεία, ώστε να μεταβληθούν οι αρνητικές οικογενειακές σχέσεις  που έχουν δημιουργηθεί. Είναι επίσης συχνά χρήσιμο, όταν γονείς ή φίλοι παρατηρούν ότι ένα παιδί κακοποιείται από τους γονείς του, να παρεμβαίνουν διακριτικά, γιατί ακόμη κι αν δεν αλλάξει η στάση του ενήλικα, τουλάχιστον το παιδί θα γνωρίζει ότι η συμπεριφορά αυτή δεν είναι σωστή.

Η συναισθηματική κακοποίηση αποτελεί λοιπόν ένα άμεσο πλήγμα στην αυτό-εκτίμηση του παιδιού. Πρέπει λοιπόν να ενισχυθεί η  αυτό-εκτίμησή του. Γι΄αυτό πρέπει το παιδί  να επαινείται για τις πράξεις του. Με αυτό τον τρόπο θα σκέφτεται και θα  λέει στον εαυτό του συνέχεια: είμαι ικανός και άξιος, μπορώ. Πρέπει να το ακούμε προσεκτικά, για να νιώθει πως αυτά που νιώθει και σκέφτεται είναι σημαντικά και οι άλλοι το ακούν. Να νιώθει πως το συμπαθούν και το θέλουν για παρέα. Πως είναι μοναδικό και καλό άτομο, έτσι όπως είναι και δεν χρειάζεται να αλλάξει. Να καταλαβαίνει πως τα λάθη είναι ανθρώπινα και πως, ακόμη και αν κάνει κάποια λάθη, αυτό είναι φυσιολογικό, έτσι μαθαίνει και προοδεύει, δεν έχει αλλάξει τίποτα, του  αξίζει έτσι κι αλλιώς αγάπη. Το παιδί πρέπει να έχει θάρρος και να ξέρει πως μπορεί να τα καταφέρει όταν προσπαθεί. Δεν χρειάζεται να γίνει κάποιος άλλος για να το συμπαθήσουν. Υπάρχουν αυτοί που δεν τον συμπαθούν, άλλα υπάρχουν και αυτοί που το συμπαθούν για αυτό που είναι  και δεν χρειάζεται να αλλάξει. Έχει σημασία να καταλάβει πως αξίζει.

Η καλή κουβέντα που θα ακούσει ένα παιδί από κάποιον, είναι αυτή που θα θυμάται για πολύ καιρό και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αντιστρέψει τόνους από αρνητικά σχόλια. Μια κουβέντα αγάπης  και το παιδί την απορροφά, την κρατά στην καρδιά του για μια ζωή. Δεν πρέπει ποτέ να αμφισβητείται τη δύναμη του καλού λόγου. Γι΄αυτό δεν πρέπει κανείς να τσιγκουνεύεται τον καλό λόγο προς τα παιδιά, ιδιαίτερα εκείνα που τον έχουν στερηθεί.